Zienswijzen en Ogenblikken
Een frisse blik op natuur en leefomgeving

Kunst heeft de potentie om mensen weer met nieuwe ogen naar hun natuurlijke leefomgeving te laten kijken en zo ‘eye-openers' en momenten van inspiratie te creëren. Kunstprojecten kunnen zo een bijdrage leveren aan de revitalisering van natuurbeleving, en daarmee wellicht een nieuwe ingang bieden voor natuurbeleid en -behoud. Binnen het project Zienswijzen en Ogenblikken zijn – in samenwerking met tal van collega-organisaties en met financiële steun van het VSBfonds - 16 verschillende participatieve en educatieve kunstprojecten geïnitieerd. Tevens is de methodiek zelf verkend door het monitoren van processen en resultaten en het evalueren van de activiteiten. Eind december 2005 verscheen de rapportage van dit project, waarin de verschillende deelprojecten beschreven staan. Het boek is geïllustreerd met fotomateriaal in de vorm van grote uitneembare ansichtkaarten. Het boek is te bestellen voor €20,- inclusief verzendkosten.

Vernieuwing, vitalisering en het betrekken van nieuwe doelgroepen is in onze optiek slechts mogelijk als we helemaal teruggaan naar de bron waar iedere vorm van waardering van natuur begint: het waarnemen / beleven van natuur. Indien wij mensen in staat kunnen stellen om met een frisse blik de natuur om zich heen te zien en te ervaren wordt daarmee een nieuwe, actuele basis gelegd voor betrokkenheid en draagvlak. Deze projecten zijn dus gebaseerd op de overtuiging dat ieder draagvlak voor het waarborgen van natuur begint bij het waarderen van natuur, en dat deze waardering op zijn beurt begint bij het waarnemen van natuur. Kunstenaars komen hierbij dan ook goed van pas omdat zij ‘van nature' in staat zijn om mensen hun leefomgeving met andere ogen te laten zien. En met een frisse blik is heel wat mogelijk!

De verschillende deelprojecten

•  Zandloper

Ter gelegenheid van de oprichting van de stichting GreenWish werden in het voorjaar van 2003 alle senioren van Nederland opgeroepen om zich, wandelend door het Nederlandse landschap, te bezinnen op de sporen die ze willen nalaten. Niet vrijblijvend, maar juist heel concreet. Dit wandelkunstproject in samenwerking met GreenWish en kunstenaar Gerda Feenstra bood daartoe gelegenheid.  

•  Tijd, ruimte en duurzaamheid

In een poging om ‘duurzaamheid' bij brede groepen studenten en wetenschappelijke medewerkers te agenderen, riep de Radboud Universiteit het studiejaar 2002/2003 uit tot ‘duurzaamheidsjaar'. In dit kader werden diverse congressen en activiteiten georganiseerd. Probleem was echter dat het niet lukte om de grote groepen studenten en medewerkers, die niet ‘van nature' al bij duurzaamheid betrokken waren, te bereiken. Daarom werd de hulp ingeroepen van onder meer Stichting wAarde en de Hogeschool voor Kunsten Arnhem. Dit resulteerde in de realisatie en presentatie van een interactief kunstwerk “ALTIJD-AL(l)WAYS” (door Cornelia Bruinewoud), waarin de interrelatie tussen tijd en ruimte centraal werd gesteld. Hieraan werd een gastcollege van de schrijver/filosoof dr. Marius de Geus gekoppeld, waarin hij – met een reusachtige videopresentatie van het kunstwerk op de achtergrond – inging op de relatie tussen kunst, wetenschap en duurzaamheid. Daarnaast is een kunstperformance georganiseerd van kunstenaar Rob Sweere ter gelegenheid van de start van een door de universiteit beoogde ‘onthaastte' kunstroute: Kunst die Zit . Een boeiende verslaglegging van het hele project in woord en beeld heeft plaatsgevonden in het boekje : De KUNst van duurzaamheid.

•  De wereld door de ogen van een koe

De opzet was om mensen in staat te stellen het landschap waar te nemen, letterlijk door de ogen van een koe. Dit werd concreet vertaald naar een kunstvideo gemaakt aan de hand van opnamen door een videocamera die enige uren op de kop van een koe werd gebonden. De video toont dus waar de koe naar kijkt, wat zij ziet, in welk ritme ze beweegt en waar ze op reageert. Een Cd-rom die ons een wonderlijk ander, verrassend en komisch perspectief gunt…

•  Atlas van het Nederlandse weidegevoel

Naar aanleiding van de publiekswedstrijd De verbeelding van mijn lievelingsweiland (in samenwerking met Vogelbescherming Nederland, in het kader van de campagne ‘Nederland Gruttoland') is dit prachtige boek ontwikkeld. De foto's, teksten en schilderijen geven indrukken weer van het landschap, steeds vanuit een andere invalshoek, een ander gevoel. In zijn eenvoud is dit boek niets meer dan een pleidooi om af en toe bij één van onze prachtige Nederlandse weilanden stil te staan.

•  Dichter bij de koe

Een kunst- en participatieproject waarbij mensen uitgenodigd werden versjes en gedichten te schrijven over de koe. Deze publiekswedstrijd heeft geresulteerd in een leuk boekje vol met gedichtjes die ons een indruk geven van de innige band die de Nederlander met de koe heeft.

•  Multiculturele voorbeeldfunctie NME
Water heeft waarde

In het kader van het project Multiculturele waardering van milieu zijn gesprekken met Marokkanen gevoerd, waaruit bleek dat voor bijna alle allochtonen met een Arabische afkomst geldt dat verkwisting – zeker waar het gaat om voedsel en water – uit den boze is (Koran 6:141: “Voorwaar God bemint de verkwisters niet“). Cultureel/traditioneel gezien zullen deze allochtonen nooit eten weggooien en water verspillen. Spaarzaam consumeren in plaats van verkwisting is dan ook een thema dat veel allochtonen aanspreekt en daarom goede aanknopingspunten biedt voor beleid. Dit project speelt hier op in door op artistieke en communicatieve wijze waardering te tonen voor de ‘spaarzame' inzet van veel allochtonen, om zo hun inzet in deze te verankeren en verstevigen en de betrokken allochtonen te stimuleren een voorbeeldfunctie in deze te vervullen. Dit óók om autochtone Nederlanders er op te wijzen dat duurzaam consumeren waardevol is en verkwisting geen ‘natuurlijke zaak' is. Dit is gerealiseerd door samen met Marokkaanse jongeren en kunstenaars/fotografen Niek Verschoor en Malou Busser een artistieke poster te maken waarin de bovengenoemde voorbeeldfunctie van allochtonen is uitgebeeld. De grote gemeenten zijn aangeschreven met het verzoek deze poster te kopen en in hun gemeentehuis op te hangen en aan ROC's aan te bieden. Daarnaast is de poster naar verschillende tijdschriften gestuurd, vergezeld van een persbericht met nadere uitleg en agendering van het concept.

•  Welkomstgeschenk voor nieuwe Nederlanders

Uit interviews met allochtonen bleek dat zij traditioneel gezien hun directe leefomgeving als ‘deel van hun woonkamer' beschouwen. Maar eenmaal in Nederland raken zij deze beleving binnen de kortste keren kwijt, “omdat wij hier in de stad geen echte leefomgeving hebben”. Dit project beoogde hier op in te spelen door Gemeenten en ROC's te stimuleren om, bij afronding van de inburgeringcursus, de betrokken allochtonen bij wijze van welkomstgeschenk een zakje bloemenzaad aan te bieden met een beknopte handleiding voor het maken van een (bescheiden) geveltuintje voor hun woning. Nieuwkomers worden op deze manier geïnspireerd zelf te participeren in het opfleuren en onderhouden van hun eigen leefomgeving.

•  Levend straatmeubilair

Dit project betreft de realisatie van een drietal verschillende groeisculpturen (een stoel, een boombank en een opstelling van twee stoelen met een tafel) in de openbare ruimte van Noordwolde. Op aansprekende wijze komt de natuur zo dichter bij de mens en zijn woonomgeving.

Het levend (gevlochten) straatmeubilair sluit goed aan bij de geschiedenis van het ‘vlechtdorp' Noordwolde en is daarmee een verrijking van het straatbeeld. In samenwerking met kunstenaar Jack van Mildert, het Nationaal Vlechtmuseum Noordwolde en de gemeente Weststellingwerf.

•  Archaeopteryx… zand erover

Landschapskunst door Cornelia Bruinewoud.
In 2002 werd De Loonse en Drunense Duinen officieel tot nationaal park uitgeroepen. Ter gelegenheid hiervan kreeg Stichting wAarde het verzoek om tijdens de publieksopening van het park de kwaliteit van het gebied artistiek te verbeelden. Onder begeleiding van de kunstenaar verwerkten vele handen honderden wilgentenen in een kunstwerk dat uiteindelijk resulteerde in de Archaeopteryx ('s werelds eerste vliegende vogel). Het project wordt beschreven in een rijkelijk geïllustreerd boekje.

•  Circle in Space

Een kunst- en participatieproject dat de relatie tussen vrouw en milieu verbeeldt. Een groep vrouwen vormden gezamenlijk een cirkel en gaven daarmee een signaal af dat zo sterk is dat het letterlijk vanuit de ruimte te zien is. Een satelliet heeft dit vervolgens (vanaf een hoogte van 700 kilometer) gefotografeerd! Project in opdracht van VeM, centrum Vrouw en Milieu, ter gelegenheid van hun 20-jarig bestaan, en met medewerking van kunstenaar Rob Sweere.

•  Poosplaatsen

Dit project betrof het creëren van mogelijkheden om mensen een rustmoment in de natuur te geven, om hen op die manier in staat te stellen zich werkelijk open te stellen voor de schoonheid en waarden van natuur en landschap. Dit resulteerde in het creëren van ‘poosplaats' (naar een concept van kunstenaar Pien Storm van Leeuwen) en het monitoren van het effect hiervan op en de waardering hiervan door wandelaars ter plaatse. De locatie waarvoor gekozen werd is een graft temidden van de weilandengroep Palland in het vlechtheggen-demonstratiegebied nabij het kantoor van Stichting wAarde in natuurgebied De Duivelsberg van Staatsbosbeheer. Op een ‘natuurlijke' open plek tussen de struwelen, pal aan het wandelpad, werden drie ruwhouten schaaldelen in een halve cirkel vlak boven de grond worden geplaatst. Hierdoor ontstond een soort ‘kom' die als natuurlijke rustplaats oogt en uitnodigt om te gaan zitten. Vanaf de betreffende locatie heeft men een prachtig uitzicht op de glooiende weilanden van het vlechtheggenlandschap. In de houten schaaldelen heeft kunstenaar Femke Melling de volgende tekst van Thomas van Slobbe gefreesd: “Waar het vreemde paar van haast en tijdverdrijf geen woning vindt”. Pal achter deze halve cirkel van ruwhouten schaaldelen werden enkele bessenstruikjes geplant, zodat de rustende wandelaar in het goede seizoen wat bessen kan plukken.

•  Krakende koeien

Op 20 april 2005 kraakten een groepje brutale koeien een stuk binnenstad van Utrecht om te protesteren tegen de afkalving van hun leefgebied en de tendens van boeren om hen steeds vaker op stal te houden. Ook zij willen naar buiten en genieten van mooi, groen en gezond! Stichting wAarde stond de pers te woord (zie onder andere artikel NRC Handelsblad) en vormgeversbureau Fonkel verzorgde het ‘koeienkraakpakket', waarin op speelse wijze aandacht werd gevraagd voor de waarde en het sluipenderwijs verdwijnen van karakteristieke Hollandse weilanden met koeien en bomen. Dit werd tevens gekoppeld aan informatie over de Campagne Bomen voor Koeien.

•  Hangplekken naturally cool!

Nijmeegse jongeren ontwerpen groene hang- en relaxplekken en overtuigen de gemeente van het belang van deze plekken én hun eigen inbreng daarin. In samenwerking met leerlingen van de Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud en landschapsarchitecte Ploni Sikkens. Lees meer…

•  LEAVES

Een kunstwerk over 'loslaten in de natuur' ter gelegenheid van de expositie Wereld Natuur Kunst in de Nieuwe Kerk te Amsterdam, die door Staatsbosbeheer en De Nieuwe Kerk in de tweede helft van 2005 werd georganiseerd. Het kunstwerk LEAVES (door Cornelia Bruinewoud) bestond uit twee identieke ‘gouden' bladeren. Één exemplaar werd gelijk in de Nieuwe Kerk tentoongesteld, terwijl het tweede blad via o.a. de Rijn, de Lek, de Vecht en het IJ naar Amsterdam dobberde. Hier werd het –getekend door water, weer en wind – naast het eerste blad ten toongesteld. Zo werden naast en in relatie tot de ‘dode' beelden van de natuur ook impressies van de levende natuur (buiten) bij de expositie betrokken. Onderdeel was ook een video die beelden liet zien van het dobberende blad, waarmee de ‘interrelatie', ‘de stroming', het ‘levenslint' van rivieren en natuurgebieden in Nederland aan de orde werd gesteld. Langs de route van het dobberende blad werden, onder begeleiding van boswachters van Staatsbosbeheer kinderen bij het project betrokken. Zij hadden vooraf een lespakket ontvangen waarin ‘loslaten in de natuur' centraal staat.

•  Heggenvertelling

In mei en november 2005 werden twee avondlijke (f)luisterwandelingen georganiseerd rondom het heggenlandschap van Palland (rond De Duivelsberg bij Nijmegen). Hierbij vertelde een heggenvlechter over nut, noodzaak en schoonheid van gevlochten heggen en een bioloog over de andere bijzonderheden van het gebied, waaronder het gezang van de nachtegaal. Anne van Delft, een professioneel vertelster, boeide het publiek met mooie verhalen over het landschap van haar jeugd, waarbij ze het publiek ook uitnodigde om over hun eigen landschapsbelevingen te vertellen.